Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı qanlı müharibə dörd ildən artıqdır davam edir. Bu müddətdə onminlərlə insan həlak oldu, onminlərlə yaralandı, milyonlarla insan evindən-torpağından didərgin düşdü, bütöv şəhərlər dağıdıldı, kəndlər xəritədən silindi. İlk dəfə Rusiya Kiyevdə yerləşən ukraynalı xristianların müqəddəs məbədi olan Peçersk Lavrasını bombaladı. Bu nə deməkdir? Rusiya üçün mədəniyyət və tarixə hörmət bitib, yoxsa bilərəkdəm insanların inancına təcavüz edilir?
BMT-dəki Ukrayna qadınlarının müstəqil nümayəndə heyətinin rəhbəri, Qadın Geosiyasi Alyansının prezidenti Svetlana Salamatova Hafta.az-a müsahibəsində bir çox məqama diqqət çəkdi:
– Rusiya 2014-cü ildən bəri Ukrayna ilə müharibə aparır. Əvvəlcə Krımı ilhaq etdi, sonra Donetsk vilayətinin bir hissəsini ələ keçirdi və artıq 40 aydır, Ukraynaboyu hərbi terror vasitəsilə Kiyevdəki qərar qəbuletmə mərkəzini məhv etməyə çalışır. Bu arada, onlar Putinin Ukraynanı necə sevdiyi və hörmət etdiyi barədə şayiələr yayırlar. Bu, kinayə və universal miqyaslı bir cinayətdir, buna görə bütün məsul şəxslər ədalətli cəza alacaqlar.
Bəli, Putinin şəxsi əmri ilə Kiyev Peçersk Lavrası ərazisinə raket zərbəsi endirildi. Nəticədə, Kiyev Peçersk Lavrasının mərkəzi kilsəsi olan Uspen katedralının günbəzi yandı. 1073-cü ildə tikilmiş Uspen katedralı bir neçə dəfə, ən sonuncusu 1941-ci ildə dağıdılıb. Kiyevlilər üçün kafedral, məsələn, romalılar üçün Müqəddəs Pyotr bazilikası qədər əhəmiyyətlidir.
Putinin belə bir əmr verməsinin səbəbini bilmirəm, amma müharibə dövrü məntiqinə əsasən, onun məqsədi kiyevliləri psixoloji cəhətdən sındırsın, Putinin nifrət etdiyi Kiyev rejimini öz əlləri ilə devirsinlər. Müharibənin əvvəlində bu hücumlar Putin tərəfindən qanuni olaraq təyin edilmiş hərbi hədəflər olan yaşayış binalarına, xəstəxanalara və uşaq bağçalarına davamlı raket və pilotsuz təyyarə hücumlarını əhatə edirdi. Sonradan enerji infrastrukturunun məhv edilməsi, kiyevliləri tamamilə qaranlığa, mənfi 20 dərəcədə soyuğa və aclığa saldı. İndi isə mənəvi zərbə vurur.
Kiyev sakinlərinin emosiyalarını çatdırmaq mümkün deyil. Gecə katedral alovlara qərq oldu, zənglərinin səsi şəhərin hər yerində əks-səda verdi... Və birdən, sanki Tanrı tərəfindən göndərilən güclü yağış alovu söndürənlərin köməyinə gəldi.
– Ukrayna ictimaiyyətinin dini mərkəzə hücuma reaksiyası necədir? Mənə elə gəlir ki, dünya ölkələri də kifayət qədər reaksiya vermədi... Rus kilsəsi, heç olmasa, bir kilsə kimi, reaksiya verdi?
– Belə hadisələr ukraynalıları birləşdirir və dözümlülük üçün əlavə motivasiya yaradır. Putin və onun əmrlərini yerinə yetirənlər yalnız qlobal pravoslavlığın simvollarına deyil, həm də Kiyevdəki Mistetsk Arsenal Müasir İncəsənət Mərkəzinə və Xarkovdakı İncəsənət Muzeyinə də ölümcül raket atırlar.
Bu halda Ukraynada öldürülən rus əsgərlərə kilsələrində xeyir-dua verən rus pravoslav dünyasının nümayəndələrindən hansı reaksiyanı gözləmək olar? Hesab edirəm, beynəlxalq ictimaiyyətin mədəni və tarixi abidələrin məhv edilməsinə reaksiyası yetərli deyil.
Kiyev Peçersk Lavrası UNESCO tərəfindən qorunan memarlıq abidələri siyahısına daxildir. Putinin raket zərbəsi ilə bağlı şərhində UNESCO rəhbəri bu dünya mədəni irs obyektinə ölümcül raketlər atan ölkənin adını belə çəkməyib. Bunun doğru və ya yanlış olması ilə bağlı internetdə müzakirələr başlayıb. Rusiyadan raket buraxılışı faktı hüquqi cəhətdən təsdiqlənməlidir. Əminəm ki, UNESCO Ukrayna ordusunun müşahidəçilərindən raketlərin Rusiyaya məxsus olduğunu təsdiqləməsini tələb etməyib. Dörd ildən çox davam edən müharibədən sonra belə bir birbaşa əlaqə xətti yaradıla bilərdi. İnsani baxış bucağı Rusiyanın dörd ildən çoxdur ki, ukraynalıları və Ukraynanı sistematik şəkildə məhv etdiyinə dair heç bir sübut tələb etmir. Təəssüf ki, bu soyqırımı hələ də BMT tərəfindən tanınmayıb.
– Rusiyanın əksər böyük şəhərlərində benzin çatışmazlığı yaşanır və bunun səbəbləri hamıya məlumdur. Sizcə, Ukraynanın cəbhəni hava hücumları vasitəsilə Rusiyanın daxili ərazilərinə yayması müharibənin gedişatını Kiyevin xeyrinə dəyişə bilər?
– Ukrayna, müttəfiqləri ilə birlikdə, artıq müharibənin gedişatını dəyişdirib. Müasir müharibə texnoloji müharibədir. Hava hücumları, artıq əsas silah deyil, köməkçi silahdır. Ukrayna müharibənin gedişatını dəyişdirib və döyüş meydanında liderdir. Rusiyanın uduzduğunu hamı bilir, amma “rus çarı” bunu etiraf etmək istəmir..
– Krımda nə yenilik var? Xəbərlərə görə, Ukrayna ordusu Xerson bölgəsində yarımadaya doğru irəliləyib. Bu, doğrudur? Əgər doğrudursa, Ukrayna ordusunun Dneprin şərq sahilində nə qədər irəlilədiyini deyə bilərsiniz?
– Krımla bütün quru nəqliyyat əlaqələri Ukrayna ordusunun nəzarəti altındadır və bu, bir yük maşınının da yarımadaya daxil olmasına icazə vermir. Beləliklə, Krım yarımadası artıq adaya çevrilib. Rusiya Qara dəniz Donanması komandanlığı qərargahını Novorossiyskə köçürüb. Bu, Ukrayna qoşunlarının onlar üçün birbaşa təhlükə yaratdığını göstərir. Qara dənizdəki donanmanı Krımdan və Novorossiyskdən idarə etmək arasında böyük fərq var. Cəmi bir il əvvəl dünyanın bütün hərbi mütəxəssisləri üçün qeyri-mümkün görünən şey – Ukraynanın Krımı geri qaytarması – indi Ukrayna ordusu sayəsində reallığa çevrilib.
Xersonda vəziyyət tamamilə Ukrayna ordusunun nəzarəti altındadır. Təəssüf ki, heç bir irəliləyiş yoxdur, amma bunu təmin etmək üçün mümkün və qeyri-mümkün hər şey edilir. Oradakı ərazi Rusiya qüvvələrinə mövqelərini uğurla saxlamağa imkan verir. Vəziyyətin Ukraynanın xeyrinə nə qədər tez dəyişəcəyini görəcəyik - bu, bizim torpağımızdır.
– ABŞ İranla razılığa gəldi. İran isə hər cəhətdən Rusiyanın ən yaxın müttəfiqidir. Bu o deməkdir ki, İran yenidən Rusiyanı dəstəkləməkdə sərbəst olacaq və nəticədə Ukraynaya təzyiq artacaq...
– Təəssüf ki, ABŞ–İran müqaviləsində İranın ukraynalıların qətlində Rusiyanı dəstəkləməsinin qarşısını alan bənd yoxdur. Əksinə, bu bənddə İrana tam seçim azadlığı verən bənd var. Buna görə də Rusiya və İran müttəfiq olaraq qalacaqlar. Təəssüf ki, onların “şahid”ləri çoxlu zərər vurub və ukraynalılara böyük kədər və əzab gətirib. Onların pilotsuz təyyarələri bir çox ukraynalıları evsiz qoyub. Bir çox ailə yaxınlarını itirib. İran bunun üçün böyük məsuliyyət daşıyır. Lakin bu məsuliyyəti daşıyacaq heç kim yoxdur.
– Yeri gəlmişkən, Tramp İranla atəşkəs əldə edilən kimi, Ukraynanı və Avropanı sülh müqaviləsi imzalamağa məcbur edəcəyini bildirdi. Beləliklə, Vaşinqton indi Rusiyanın aşkar müttəfiqi kimi davranır...
– Ukrayna dövlətinin müstəqilliyinin və bütövlüyünün qorunmasında ABŞ-ın rolu barədə şərh vermək mənim üçün çox ağrılıdır. Uzun illərdir, yerli hökumətlər, təşkilatlar, vətəndaş liderləri və biznes səviyyəsində Ukrayna ilə ABŞ arasında dostluq və sevgi körpüsü qururam. Həmişə ölkələrimizin birlikdə olmalı olduğunu bilmişəm. Bu, həm siyasi, həm də iqtisadi cəhətdən hər iki tərəf üçün faydalıdır, çünki bir-birimizi gücləndiririk. Prezident Obamanın dövründə Krımın bir güllə də atılmadan ruslara təslim edilməsi məni çox incitmişdi. Prezident Trampın və daha sonra Baydenin dövründə Ukraynanın şərq ərazilərini müdafiə etməyi dayandırmağa məcbur olması məni dözülməz dərəcədə incitmişdi. Rusiyanın nüvə hücumu qorxusu, onun Ukraynaya genişmiqyaslı hücumu zamanı Ukrayna hava məkanının bağlanmasının qarşısını aldı.
Prezident Trampın Putini ictimaiyyət qarşısında tanıması, onun qlobal təcriddən çıxarılması və bütün beynəlxalq problemlərin mənbəyi kimi Ukraynaya təzyiq göstərməsi, ələ keçirdiyi əraziləri təslim etməklə müharibəni bitirməsi üçün təzyiqi var. Ukraynanın döyüş meydanında üstünlük qazanmasına imkan verən başqa bir “görünməz” proses gedir. Məsələn, Ukrayna bütün Rusiyada zərbələr endirə bilər və bunun müharibənin gedişatına necə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etdiyini görürük.
Vaşinqton qlobal qəzəbə səbəb olan və eyni zamanda Ukraynaya texniki yardımı artıran bir hərəkətlə Putinə müharibəni dayandırmağın faydalarını göstərir. Vaşinqton Rusiyaya uduza bilməz. Bu, ABŞ-ni daxildən məhv edər.
– Bu arada, Amerikanın Ukraynaya hərtərəfli dəstəyi Bayden dövründə olduğu kimi davam edir, yoxsa nəzərəçarpacaq azalma hiss olunur?
– ABŞ-nin Ukraynaya yardımının dayandırılması bu ölkədəki Ukrayna ictimaiyyətini ruhlandırıb və onları Konqresdə Ukrayna üçün birgə müdafiə aparmağa məcbur edib. ABŞ-dəkı Ukrayna diasporu güclənir, lakin kifayət qədər birləşməyib. Hərtərəfli dəstək ukraynalıları ABŞ daxilində birləşdirməklə və rəsmi Kiyevlə, Ukrayna dövlət qurumları ilə sistemli şəkildə əlaqə qurmaqla təmin edilə bilər.
ABŞ noyabrda keçiriləcək növbəti seçkilərə hazırlaşır və bu da rəsmi Vaşinqtonu Ukraynanın Putinlə ölümcül mübarizədə uduzmasının qarşısını alacaq tədbirlər görməyə məcbur edir. Buna görə də hərtərəfli yardım artacaq və bu, çox yaxşı haldır. Pis nədir? Ukraynanın təhlükəsizliyinə zəmanət verən ölkənin bu təhlükəsizliyi təmin edə bilməməsi pisdir ki, bu da minlərlə ukraynalının ölümünə və on milyondan çox ukraynalının qaçqın düşməsinə səbəb oldu, onlardan 200 mini müəyyən yaşayış statusu və ya gələcəklərini anlamadan ABŞ-dədir.
– Nəhayət, gələn ay Ankarada keçiriləcək NATO sammiti Ukraynaya nə vəd edir?
– Bu görüşlə bağlı gözləntilərim çox sadədir. Ümid edirəm, alyans bu dəlicəsinə qətllərin qarşısını alacaq qərar verəcək. Ümid edirəm, alyansa üzv ölkələr hazırda Ukraynada davam edən Avropa təhlükəsizliyinin müdafiəsinə peşəkar əsgərlərini cəlb etmək qərarına gələcəklər...
